فیزیوتراپی در بیماران مبتلا به فیبروز کیستیک (CF)؛ از پاکسازی راه‌های هوایی تا افزایش ظرفیت ورزشی

فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis یا CF) یک بیماری ژنتیکی مزمن است که به‌ویژه ریه‌ها را درگیر می‌کند. در این بیماری، ترشحات راه‌های هوایی غلیظ و چسبنده می‌شوند و دفع طبیعی مخاط دشوارتر می‌شود. تجمع ترشحات می‌تواند زمینه‌ساز انسداد راه‌های هوایی، عفونت‌های مکرر و کاهش تدریجی عملکرد ریه باشد.

در کنار درمان‌های دارویی و مراقبت‌های تخصصی، فیزیوتراپی تنفسی یکی از اجزای مهم مراقبت طولانی‌مدت از بیماران مبتلا به CF محسوب می‌شود. هدف اصلی فیزیوتراپی، کمک به پاکسازی ترشحات، حفظ عملکرد ریه، بهبود ظرفیت فعالیت بدنی و پیشگیری یا کاهش عوارض تنفسی و اسکلتی‌عضلانی است.

چرا فیزیوتراپی در CF اهمیت دارد؟

اختلال عملکرد پروتئین CFTR باعث تغییر ویژگی‌های ترشحات راه‌های هوایی و کاهش پاکسازی مخاطی می‌شود. به همین دلیل، خارج کردن ترشحات از ریه اهمیت زیادی دارد.

فیزیوتراپیست می‌تواند بر اساس سن بیمار، وضعیت تنفسی، میزان ترشحات، توانایی فرد، ترجیحات بیمار و شرایط بالینی، مناسب‌ترین برنامه را انتخاب و آموزش دهد. در حال حاضر شواهد نشان نداده‌اند که یک روش پاکسازی راه هوایی برای همه بیماران بر روش‌های دیگر برتری قطعی داشته باشد؛ بنابراین برنامه درمانی باید **فردمحور و متناسب با شرایط هر بیمار باشد.

مهم‌ترین روش‌های فیزیوتراپی تنفسی در CF

۱. تکنیک‌های پاکسازی راه‌های هوایی

Airway Clearance Techniques یا ACT مجموعه‌ای از روش‌هایی هستند که با کمک حرکات تنفسی، افزایش جریان بازدمی، فشار مثبت یا تجهیزات مختلف به جابه‌جایی و دفع ترشحات کمک می‌کنند.

از جمله روش‌های مورد استفاده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• چرخه فعال تنفس (ACBT)
• تخلیه اتوژنیک (Autogenic Drainage)
• فشار مثبت بازدمی (PEP)
• فشار مثبت بازدمی نوسانی (OPEP)
• تخلیه وضعیتی
• پرکاشن و ویبراسیون قفسه سینه
• دستگاه‌های نوسان‌دهنده دیواره قفسه سینه یا Vest
• سرفه و هاف‌کاف (Huff Cough)

بسیاری از این روش‌ها در نهایت با افزایش جریان هوا و ایجاد سرفه یا هاف‌کاف به خروج ترشحات کمک می‌کنند.

۲. ورزش و فعالیت بدنی

فعالیت بدنی منظم بخش مهمی از برنامه فیزیوتراپی بیماران CF است. ورزش می‌تواند به افزایش آمادگی قلبی‌ریوی، قدرت عضلانی و تحمل فعالیت کمک کند و همچنین ممکن است به جابه‌جایی ترشحات و پاکسازی راه‌های هوایی کمک کند.

با این حال، ورزش به‌تنهایی جایگزین برنامه پاکسازی راه‌های هوایی نیست. ورزش می‌تواند به شل شدن و جابه‌جایی ترشحات کمک کند، اما بیمار ممکن است همچنان به تکنیک‌های اختصاصی پاکسازی راه هوایی نیاز داشته باشد.

نوع و شدت ورزش باید با توجه به سن، عملکرد ریه، ظرفیت ورزشی، سطح اکسیژن، علائم بیمار و نظر تیم درمانی تعیین شود.

۳. تمرینات تنفسی

تمرینات تنفسی می‌توانند در کنار سایر تکنیک‌ها برای بهبود کنترل تنفس و کمک به پاکسازی ترشحات مورد استفاده قرار گیرند. در تکنیک ACBT، برای مثال، کنترل تنفس، تمرینات گسترش قفسه سینه و هاف‌کاف در یک چرخه مشخص با یکدیگر ترکیب می‌شوند.

۴. توجه به وضعیت بدنی و مشکلات اسکلتی‌عضلانی

فیزیوتراپی در CF فقط به ریه محدود نمی‌شود. بررسی وضعیت بدن، تحرک قفسه سینه، انعطاف‌پذیری و قدرت عضلات نیز اهمیت دارد. حفظ وضعیت مناسب بدن و تحرک قفسه سینه می‌تواند بخشی از برنامه بلندمدت فیزیوتراپی باشد. آیا همه بیماران CF به یک برنامه فیزیوتراپی نیاز دارند؟

خیر. یکی از اصول مهم فیزیوتراپی در CF، شخصی‌سازی درمان است. برنامه مناسب برای یک کودک ممکن است با برنامه مورد نیاز یک فرد بزرگسال یا بیمار مبتلا به بیماری پیشرفته ریوی کاملاً متفاوت باشد.

فیزیوتراپیست معمولاً عواملی مانند سن، وضعیت عملکرد ریه، مقدار و ویژگی ترشحات، توانایی انجام مستقل تکنیک‌ها، شرایط اسکلتی‌عضلانی، سطح آمادگی جسمانی و ترجیح بیمار را در نظر می‌گیرد.

هدف این است که بیمار روشی را انتخاب کند که علاوه بر اثربخشی، بتواند آن را به‌صورت منظم و پایدار در زندگی روزمره ادامه دهد. نقش فیزیوتراپیست در تیم درمان CF

فیزیوتراپیست متخصص CF بخشی از یک تیم چندتخصصی است و با پزشک، پرستار، متخصص تغذیه و سایر اعضای تیم درمان همکاری می‌کند.

نقش فیزیوتراپیست می‌تواند شامل ارزیابی تنفسی و عملکردی، آموزش تکنیک‌های پاکسازی راه‌های هوایی، تنظیم برنامه ورزشی، آموزش استفاده صحیح از تجهیزات، بررسی وضعیت اسکلتی‌عضلانی و اصلاح برنامه درمانی بر اساس تغییرات وضعیت بیمار باشد. استانداردهای مراقبت فیزیوتراپی CF نیز بر نقش فیزیوتراپیست متخصص در پاکسازی راه‌های هوایی، فعالیت بدنی و درمان‌های استنشاقی تأکید دارند.

نکته مهم برای بیماران

فیزیوتراپی در CF یک درمان مقطعی نیست و معمولاً بخشی از مراقبت طولانی‌مدت بیمار محسوب می شود

دکتر مریم حسن زاد

فوق تخصص ریه اطفال

استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی تهران

دکتر ندا انتظاری